Phong cách nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT THƠ XUÂN QUỲNH
 (1942 – 1988)
1. Giàu vẻ đẹp nữ tính
Nghệ thuật chi phối bởi yếu tố giới tính. Tuy nhiên không phải boa giờ nó cũng đủ mạnh để hình thành một nét về phong cách.
            Vẻ đẹp nữ tính trong thơ XQ là sự hồi tụ thiên tính tự nhiên, ý thức phái tính như sự hiện diện của người phụ nữ hiện đại và khuynh hướng bảo lưu những giá trị văn hóa cổ truyền.
            Thơ XQ với cách cảm, cách nghĩ đặc trưng cho giớià Thơ XQ là “tiếng nói tâm tình về những ngọt bùi cay đắng ở đời, tiếng nói tình yêu và tình mẫu tử” (Lại Nguyên Ân).
            + Mạnh về trực giác và nhạy cảm, chinh phục người đọc bằng sức mạnh nội tâm đầy bản năng nữ tính.
            + Thiên nhiên là sản phẩm của tâm hồn mẫn cảm, nhiều khao khát. Thiên nhiên xuất hiện với tần số lớn, chở nặng tâm tư của XQ. Thiên nhiên mang cảm thức về hạnh phúc, khi dịu dàng, âu yếm, tươi tắn sắc màu, khi phấp phỏng, bất an, hoang vắng và giông bão: (Tình ca trong lòng vịnh, Tự hát)
            + Ám ảnh bởi những bước đi của thời gian: nhạy cảm về cái phôi pha biến suy về nhan sắc, của lòng người. Hiện tại luôn ngầm được liên hệ với quá khứ bằng các quan hệ từ: lại, vẫn, cứ hoặc các từ chỉ thời gian quá khứ:
Hoa cúc tím trong bài hát cũ
Dẫu vẫn là cung bậc của ngày xưa
(Có một thời như thế)
Bao mùa thu hoa vẫn vàng như thế
Chỉ có em là khác với em xưa
(Hoa cúc)
Mắt anh nâu một vùng đất phù sa
Vùng đất của nơi nào trong trí nhớ
(Vô đề)
Thơ tình cuối mùa thu là thi phẩm đặc sắc nhất thể hiện cảm thức về bước đi trôi chảy của thời gian, dậy lên bao tiếc nuối khôn tả à thái độ sống tích cực trước phút giao mùa chứa đầy dự cảm phai nhạt.
            + Tâm tư mùa thu là một biểu hiện độc đáo trong thơ XQ: sự mẫn cảm trước biến thái tinh vi của trời đất, nhân vật trữ tình trong thơ XQ hay đối mặt với thu, để thu ngân rung trong lòng với bao nhịp đập xuyến xao: Thơ tình cuối mùa thu; tự hát, Hoa cỏ may; Dẫu em biết chắc rằng anh trở lại; Hoa cúc xanh; Nói cùng anh; Không đề; Lại bắt đầu; Thơ tình cho bạn trẻ… (Đọc 3 bài: Hoa cỏ may, Hoa cúc xanh, Thơ tình cuối mùa thu)
            + Đa cảm, yếu mềm, mong ước được dựa cậy, chia sẻ (tính truyền thống trong con người XQ):
Anh nghĩ gì khi nhìn đến bàn tay ?
Đường tít tắp không gian như bể
Anh chờ em cho em vịn bàn tay
(Bàn tay em)
Cửâ kính mờ trong mưa đẫm ướt
Em chờ anh anh có về không ?
(Ngày mai trời còn mưa)
+ Mẫu tính: là cốt lõi của nữ tính. Đó là nguồn cảm hứng không vơi cạn trong thơ Quỳnh. Cả thế giới nằm trong con mắt chan chứa yêu thương trìu mến, mẫu tính toả hơi ấm vào lời ru, làm thành âm điệu ngọt ngào (Ru, Lời ru, Lời ru trên mặt đất, Bài hát ru em bé trên đường chạy giặc, Hát ru chồng những đêm khó ngủ…). Lời ru biểu hiện sâu sắc của tình mẫu tử, như sợi dây nối cánh diều với mặt đất:
. Lời ru mang tâm hồn dân tộc, bảo tồn nuôi dưỡng đức lạc quan, lòng vị tha, khiến tất cả trở thành đối tượng yêu thương: (dẫn chứng về những bài thơ viết cho con, cho chồng của XQ: Ngủ nào, ngủ ngoan; Hát ru chồng những đêm khó ngủ; Lời ru trên mặt đất; Thơ tình tôi viết)
. Nhiều bài thơ cảm động về tình mẫu tử. Đó là tình yêu của một người mẹ đã trải qua những năm gian khổ của chiến tranh, gìn giữ, yêu con trong lo toan, bất trắc, xót xa: Đưa con đi sơ tán; Tuổi thơ của con; Dải đất thuộc về tôi. XQ gửi vào thơ cả những ẩn ức của một tuổi thơ nhiều thiếu thốn, bơ vơ côi cút.Thơ viết cho con của XQ không chỉ đơn giản là tình mẫu tử, nó còn là sự thăng hoa của những trải nghiệm buồn đau, viết cho con nhưng cũng là viết cho chính mình (Thơ là món quà của các bạn nhỏ ngày xưa dành cho các bạn nhỏ bây giờ- XQ)
. Tấm lòng người mẹ dào dạt yêu thương với cả con chồng (Cắt nghĩa); với mẹ chồng (Mẹ của anh)
. Thiên nhiên cũng được chị thổi vào phẩm tính người mẹ, trở thành cái nôi ấp ủ những đứa con bé bỏng côi cút, để đứa con luôn có sự đồng vọng từ góc phố hàng cây mỗi khi gặp chuyện buồn đau (XQ ví mình như con sóng; như kiếp hoa dại: Anh mơ anh có thấy em/ Thấy bông cúc nhỏ nơi miền đất quê; như cánh chuồn: Cánh chuồn nào bay vào trong nỗi nhớ/ Những cánh chuồn mỏng manh như tình yêu; như bờ cỏ: Cỏ bờ đê rất lạ/ Xanh như là chiêm bao…
.2. Thường trực khát vọng thiết tha về hạnh phúc đời thường
            XQ không nằm ngoài quy luật tình cảm  của những người phụ nữ, mối quan tâm lớn nhất là gia đình, tình yêu con cái. XQ dành nhiều tâm huyết cho đề tài tình yêu và trở thành một trong những nhà thơ tình hay nhất trong thời đại chúng ta. “Không chua chát đáo để như Hồ Xuân Hương, không e ấp như Phan Thị Thanh Nhàn, không nông nổi dại khờ như Đoàn Thị Lam Luyến, trái tim yêu của XQ vừa nồng nhiệt bạo dạn vừa dịu dàng đằm thắm, vừa có cái điềm tĩnh sâu sắc của sự từng trải, biết chấp nhận những hữu hạn của cuộc đời” (Nguyễn Thị Bình).
            + Đi qua hầu hết các cung bậc của ty: sôi nổi, bồng bột, dào dạt (Sóng); lãng mạn như cổ tích (Thuyền và biển); khắc khoải lo âu về hp (Mùa hoa roi); gỡ bỏ nhiều ảo tưởng (tự hát); biết được khao khát hp luôn song hành cùng với bước đi của thời gian (Bao ngày tháng đi về trên mái tóc – Nói cùng anh), biết cái đổi thay của lòng người là phổ biến (Lời tự tình trăm lần trên ghế đá/ Biết lời nào giả dối với lời yêu. Thơ tình cho bạn trẻ) thì tình yêu có gương mặt đời thường: Em đâu dám nghĩ là vĩnh viễn/Hôm nay yêu mai có thể xa rồi…Đời sống chẳng vô cùng em biết/ Và câu thơ đâu còn mãi ngày sau (Nói cùng anh) àTY được nhìn bằng cái nhìn giản dị thiết thực:
Căn phòng con riêng của chúng mình
Nước trong phích, hoa trên bình gốm cũ
(Nghe rét đến nhớ về Hà Nội)
Những lúc này anh ở bên em
Niềm sung sướng trong ta là có thật
Như chiếc áo trên tường, như trong sách
Như chùm hoa nở cánh trước hiên nhà
(Nói cùng anh)
+ Hình ảnh mái nhà, bàn tay đan kết của đôi lứa trở thành biểu tượng về hạnh phúc trong thơ XQ:
Bàn tay em gia tài bé nhỏ
Em trao anh cùng với cuộc đời em
 
Trong tay anh tay của em đây
Biết lặng lẽ vun trồng gìn giữ
Trời mưa lạnh tay em khép cửa
Em phơi mền vá áo cho anh
Bàn tay em)
+ Hạnh phúc cần được chăm sóc vun đắp một cách tỉnh táo: Chỉ có sóng và em; Anh. (tr 256)
+ Ám ảnh thời gian, những nhận thức về hữu hạn của kiếp người, sự tàn phai của nhan sắc…khiến thơ XQ luôn có dự cảm về đổ vỡ chia lìa:
Tóc anh thì đẫm ướt
Lòng anh thì cô đơn
Anh cần chi nơi em
Sao mà anh chẳng nói
(Anh)
Thời gian trôi sau cánh cửa một mình
Hạt mưa bụi rơi thầm trên mái ngói
Tờ lịch mỏng bay theo lòng ngóng đợi
Một con đường vời vợi núi cùng sông
(Dẫu em biết chắc rằng anh trở lại)
(Lý giải thêm nguyên nhân của những dự cảm đổ vỡ một phần do cuộc sống cá nhân, XQ đã nỗ lực hết mình và khao khát khôn cùng để mong được tình yêu bù đắp hóa giải cho những thiếu thốn trước đây. Thơ chị luôn nói đến trạng thái cô đơn, cay đắng nhói buốt:
 (Vô đề)
            + TY của XQ thường được bao bọc bởi tình thương với nhiều trắc ẩn (Thương về ngày trước)
.3. Hình ảnh, giọng điệu và ngôn ngữ thơ
a.      Hình ảnh
            + Hình ảnh thiên về cụ thể, gần với tự nhiên và sinh hoạt đời thường: gian phòng, mái phố, phích nước, bình hoa, tấm rèm, xô chậu, củi lửa, gạo dầu, mây mưa, nắng gió…(Thơ tình cho bạn trẻ; Tiếng gà trưa; Nghe rét đến nhớ về Hà Nội; Mùa hoa roi…tr 258.GTCĐ)
            + Hình ảnh ngộ nghĩnh khi viết cho trẻ (Mùa xuân mừng con thêm một tuổi, Mí nghĩ nhiều lắm đấy)
            + Hình ảnh ẩn dụ tượng trưng nhưng đầy chất thông minh dân dã: thuyền, biển, con sóng, con tàu, con đường, cỏ dại, cánh chuồn…
Kết luận: Hình ảnh thơ XQ không chói lọi, lung linh huyền ảo nhưng hấp dẫn bởi thấm đẫm tính trực cảm. Thơ bà là tiếng nói giãi bày của một cái tôi mang mặc cảm về thân phận. Những hình ảnh xót xa, khung cảnh tiêu điều gợi buồn hay được XQ lựa chọn: hoa dại (Hoa nghệ dại ngẩn ngơ; Hoa diếp vàng cô độc giữa thâm u; Hoa sim tím một nỗi buồn hoang dã; hoa muống biển; hoa cỏ may…); những hình ảnh mong manh côi cút: cánh chuồn trước cơn bão; cây bàng vào ngày trở rét; con cua, con cá giữa cái nóng tháng năm; “cỏ dại không người che…Rã rời mang sắc úa…”. Đó là những hình ảnh khó diễn tả rạch ròi nhưng lại có sức ảm ảnh lớn tạo những không gian đầy ắp tâm trạng (Hoa mẫu đơn xơ xác nở bên đời; Hoa sấu rụng trên mái nhà đã cũ; Mùa thu nay sao bão mưa nhiều/ Những cửa sổ con tàu chẳng đóng/ Dải đồng hoang và đại ngàn tối sẫm; …)
b. Ngôn ngữ
               + Kế thừa ngôn ngữ và cách diễn đạt độc đáo của ca dao, dân ca, ít có những tìm tòi phá cách độc đáo, phóng túng trong ngôn từ. Ngôn ngữ thơ bà thường giản dị, mang sắc thái đời thường, thân mật, giàu tính biểu cảm.
+ Thường lặp lại phó từ, thành tố phụ, lối trò chuyện, cách xưng em phổ biến của nhân vật nữ giúp diễn tả tình cảm tự nhiên (Thơ tình cho bạn trẻ)
c. Giọng điệu
            Đa dạng về sắc thái (dịu dàng, ngọt ngào, thủ thỉ, khi ráo riết kiếm tìm, khi hồn nhiên dí dỏm…), đặc điểm nổi bật trong thơ XQ là giọng giãi bày, bộc bạch, bàng bạc lo âu day dứt

Tác giả:

Vũ Huy Lân

  • Chia sẻ trên
Bạn có thể gửi thắc mắc tại đây
Bình luận bài viết